El próximo jueves, con La Voz, una nueva edición de la Guía de Másters de Galicia
A homenaxeada mudou a literatura galega ao colocar unha alternativa onde as relacións entre mulleres, cos seus pensamentos libres, construían un novo espazo da nosa identidade
15 may 2026 . Actualizado a las 12:34 h.Antes de que Mary Beard chegase ás nosas vidas, xa Begoña Caamaño reescribía con lucidez o mito de Penélope. Partía de dous lugares suxestivos: o «Eu tamén navegar!», que escribira Xohana Torres e que xa se convertera en estandarte feminista das galegas no 2009, cando se publica Circe ou o pracer do azul; e aquel fermoso poema de Álvaro Cunqueiro, O retorno de Ulises, no que a raíña, aburrida e reflexiva, perdía a conta no noveno nobelo a causa da namorada impaciencia.
A Penélope de Begoña Caamaño está máis preto de Xohana Torres que de Cunqueiro, e por iso supón unha relectura da Odisea en clave feminista que, a comezos do século XXI, só comezaba a estenderse, tamén, porque Margaret Atwood publicara unha marabillosa noveliña titulada Penélope e as doce criadas. Con todo, esa visión heterodoxa do mito clásico aínda estaba lonxe de ser un lugar común do feminismo, e moito menos en relación co mito da feiticeira Circe, a gobernanta da illa de Eea que, contra todo prognóstico, namorou de Ulises atrasando un ano máis a súa longa viaxe de volta. Entrementres, a paciente Penélope agardaría en Ítaca tecendo e destecendo unha mortalla para evitar as segundas nupcias. Mais en Circe ou o poder do azul, Circe, nun xesto poliamoroso e sororo moi de actualidade, contacta por carta con Penélope para explicarlle o que pasa co marido infiel. Velaí o xesto revolucionario de Begoña Caamaño ao propor mediante a ficción as preguntas que o mudarían todo: e se Circe, pasada a paixón inicial, caese na conta de que Ulises era un home coma os outros? E se a espera de Penélope non fose fiel agarda, senón un xesto político que a apoderaría como raíña? E se as dúas míticas rivais se fixesen amigas ao compartiren a clarividencia sobre a verdade destrutiva do amor romántico?
De certo, esa lectura máis política da Odisea foi demostrada por Emily Wilson na súa tradución ao inglés do 2017, onde, igual que fai Caamaño, Penélope amósase como marcada pola dor e pola supervivencia nun entorno hostil, moito máis que polo simple (e parvo) sentido da fidelidade ou do amor a Ulises, intelixente e desexábel, si, pero prototipo heteropatriarcal, despois de todo. A estratexia remitificadora de Circe ou o poder do azul funciona porque Caamaño logrou facer con ela algo que non lograramos as outras novelistas galegas: un feminismo que, sen ser panfleto e desde unha fermosa dignificación do pastiche que importaba o patchwork literario —tan connotado no feminismo anglo—, reinterpretaba unha das nosas máis importantes referentes. Así que, na seguinte novela, a autora emprendeu o camiño de deconstrución do outro grande tema indiscutido da nosa tradición cultural: a materia de Bretaña. Xorde así, no 2012, Morgana en Esmelle, que dialoga cos popes da lenda artúrica, Álvaro Cunqueiro (de novo), Xosé Luís Méndez Ferrín e Darío Xohán Cabana, para convertelos nos retrincos do patchwork.
Feiticeira e manipuladora
Nesta novela, o centro absoluto é Morgana, esa media irmá do rei Artur que pasou á tradición, igual que Circe, como feiticeira manipuladora, fermosa e gobernanta tamén dunha illa, Avalón. Aquí Caamaño dá outra imaxe posíbel: é vítima dos intereses poderosos do mago Merlín, pero non o de Chrétien de Troyes, senón o de Cunqueiro, ese vello retirado á aldea que, dun xeito ou doutro, tamén revisa as consecuencias das súas falcatruadas feiticeiras. É Morgana quen lle demanda a revisión nun xesto que, como corresponde á psicanálise feminista, é tamén político. A Morgana de Begoña Caamaño, a diferenza do personaxe dos escritores galegos ou das lendas artúricas ciscadas por Europa, esixe que lle rendan as contas que explican por que pasou á historia, como tantas mulleres, como mala (por ser lista) e non como vítima da manipulación. Por iso tamén aquí atopa á súa sor comprensiva, alguén, por suposto, marxinal e hierático na mitoloxía artúrica pero importante en Morgana en Esmelle: Viviana, a Dama do Lago.
As grandes novelas mudan a nosa visión do mundo, e Begoña Caamaño mudou a literatura galega ao colocar unha alternativa onde as relacións entre mulleres, cos seus pensamentos fluíndo libres, construían un novo espazo capaz de reescribir esta identidade galega, patriarcal, colonial e romanticona. O gran cambio que nos revelou Begoña Caamaño é que esa identidade nosa só era sagrada e intocábel porque a escribiran os mesmos Ulises e Merlíns que a contruíran e que aínda loitaban por preservala de nós, as mulleres e as novas xeracións que, como ela demostrou, podían moverlles os comodísimos marcos nos que levaban cincuenta anos instalados. Mais non perderíamos, co tempo, ese poder poético, político e ilusionante da novela galega?
Na narrativa contemporánea, case vinte anos despois de Begoña Caamaño, non esqueceríamos que podemos construír alternativas á ortodoxia? Cando deixamos de confiar no poder da nosa linguaxe heterodoxa? Pregúntome, en fin, se sería posíbel hoxe a revolución estética de Begoña Caamaño, ante os ditados facilóns e comerciais da narrativa galega.
Inma López Silva é escritora.